Tầm quan trọng của giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ từ sơ sinh đến 36 tháng tuổi - Ths.Nguyễn Thị Nhỏ

1. Giáo dục sớm phát triển ngôn ngữ là gì?       

 Giáo dục sớm phát triển ngôn ngữ là một quá trình bắt đầu sớm (từ thai nhi) trong cuộc sống của con người, hướng tới phát triển đồng thời ngôn ngữ thính giác (nghe và nói) và ngôn ngữ thị giác (đọc và viết). Giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ cần quan tâm đến các nội dung sau:

+ Hình thành kỹ năng phát âm đúng.

+ Hình thành phát triển vốn từ.

+ Dạy trẻ nói đúng ngữ pháp, dạy trẻ đọc, viết.  

+ Phát triển lời nói mạch lạc.

 + Giáo dục văn hóa giao tiếp ngôn ngữ.

Giáo dục sớm ngôn ngữ là sự phát triển theo xu thế ngôn ngữ thị giác (đọc, viết) mà trẻ cần được tiếp thu một cách tự nhiên, là tài sản lớn nhất của văn minh nhân loại dành cho trẻ em – quyền được phát triển ngôn ngữ toàn diện.

2. Tại sao phải giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ sơ sinh – 36 tháng tuổi 

Chúng ta biết rằng, trẻ sơ sinh – 36 tháng tuổi có nhu cầu học ngôn ngữ, có khả năng học ngôn ngữ và trẻ đang học ngôn ngữ, dù người lớn có dạy chúng hay không. Nếu việc học ngôn ngữ của trẻ được tác động có chủ đích của người lớn với chương trình, phương pháp tiên tiến, phù hợp với đặc điểm của từng trẻ sẽ tạo nên hiệu quả, chất lượng không thể ngờ tới. Trẻ sẽ biết đọc trước cả khi biết nói, trẻ 3 tuổi đã có thể thông thạo 3-4 ngoại ngữ, đã có thể đọc hiểu hàng trăm cuốn sách, việc học tập của trẻ về sau sẽ trở nên dễ dàng hơn, đem lại cho trẻ niềm vui sướng, giúp trẻ khôn lớn và thành tài. Những lý do này được thể hiện trên các phương diện sau đây.

2.1 Khả năng ngôn ngữ được lập trình trong não bộ

Học nói hay học đọc là chức năng não bộ của trẻ nhỏ. Bộ não của trẻ thực sự là công cụ thần kỳ. Theo GS. Gleen Doman, chuyên gia bậc thầy về giáo dục sớm, người Mĩ cho rằng “Sự thật là đứa trẻ bắt đầu học ngay từ khi sinh ra. Đến năm 6 tuổi trẻ bắt đầu đến trường, trong khi đã tiếp thu những bài học thú vị, sự thật và có lẽ còn nhiều hơn những gì trẻ sẽ học trong suốt cuộc đời” (1, tr 42). Ông khẳng định: “Tất cả những điều này được trẻ tiếp thu trước khi tới trường, nếu được khuyến khích và đánh giá cao, quá trình học trong giai đoạn này sẽ diễn ra với tốc độ không thể tin được. ” (1, tr 43)

2.2Trẻ từ sơ sinh – 36 tháng tuổi có nhu cầu và khả năng học ngôn ngữ rất tốt 

Các chuyên gia giáo dục sớm gọi đây là giai đoạn vàng, cơ hội của mọi cơ hội, là điểm sáng trong phát triển ngôn ngữ của trẻ nhỏ. Tất cả các em bé đều là thiên tài về ngôn ngữ. Những đứa trẻ ở tuổi này không phải người nghe, cũng không phải người nói. Bắt đầu từ 2-3 tháng tuổi, trẻ sử dụng những âm thanh của mình để thì thầm, cười và la hét. Và từ khi bắt đầu giai đoạn này, trẻ đang học những quy tắc giao tiếp. 

Trong vòng 1 năm, trẻ thiết lập được sự kết nối trong suy nghĩ giữa những âm thanh trẻ phát ra với ý nghĩa của nó (hiểu được nghĩa của từ phát âm). Sau khi trẻ tạo được sự liên kết này, việc sử dụng từ của trẻ thực sự bắt đầu phát triển. Từ 2 –3 tuổi là giai đoạn phát cảm ngôn ngữ, là thời kỳ mẫn cảm nhất đối với ngôn ngữ. Trẻ có thể nói ở mọi nơi, mọi lúc. Ngôn ngữ của trẻ 2 tuổi phát triển một cách đột phá.

Quá trình trẻ học đọc cũng diễn ra tương tự như là quá trình học nói vậy, không có gì khó khăn, trở ngại cả. “Trẻ nhỏ hoàn toàn có thể học đọc các từ, câu và đoạn theo cách chúng học nói các từ, câu và đoạn” (Tr 55). Bởi theo ông, “…mắt nhìn được nhưng không hiểu những gì đang nhìn và tai nghe được nhưng không hiểu những gì đang nghe. Chỉ có não mới hiểu (1, tr 55)”. Giai đoạn này, não chủ đạo của trẻ là não phải có chức năng ghi nhớ kiểu chụp hình nên việc trẻ chỉ nhìn hình ảnh hay sự vật (chữ) một lần là ghi nhớ ngay và ghi nhớ bền vững.

Điều quan trọng mà chúng ta cần biết là từ 2,5 tuổi khả năng đột phá về ngôn ngữ của trẻ sẽ biến mất. Đấy là lý do vì sao chúng ta cần chớp lấy cơ hội chỉ đến một lần trong đời để tiến hành giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ từ sơ sinh, thậm chí từ trong thai nhi. Nếu được kích thích trẻ có thể có phản ứng ngôn ngữ rất sớm (hóng chuyện từ khi trước 1 tháng tuổi, nếu bắt đầu dạy đọc từ sơ sinh (từ 2, 5 – 3 tháng) khả năng đọc của trẻ sẽ tuyệt vời.  

2.3 Giáo dục sớm ngôn ngữ mang lại những điều tuyệt vời cho trẻ em.

Giáo dục sớm ngôn ngữ không chỉ giúp trẻ biết đọc, biết chữ sớm mà điều quan trong là giúp rèn khả năng chú ý, ghi nhớ, quan sát, tư duy và tưởng trượng cho trẻ. Nó mở ra cánh cửa tri thức của nhân loại, chắp cánh ước mơ và hoài bão cho trẻ, vun đắp tính cách tốt đẹp của con người. 

3. Tầm quan trọng của việc giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ dưới 36 tháng tuổi  

Nếu không có ngôn ngữ, con người cũng giống như khúc gỗ, con vật. Không có ngôn ngữ, con người không có tư duy, tưởng tượng, giao tiếp. Ngược lại, nếu có ngôn ngữ con người sẽ đọc sách, hiểu tác phẩm, giao tiếp…Vì thế, giáo dục sớm ngôn ngữ không chỉ để trẻ biết đọc biết chữ sớm, mà còn chắp cánh để trẻ phát triển tính cách một cách toàn diện. Giáo dục sớm ngôn ngữ là bước phát triển quan trọng trong cuộc sống văn hóa nhân loại, là sự sáng tạo vượt thời đại của khoa học giáo dục. 

Giáo dục sớm ngôn ngữ mang lại những lợi ích to lớn cho trẻ từ sơ sinh - 36 tháng tuổi. GS. TS. Phùng Đức Toàn, tác giả của “Phương án 0 tuổi” nói rằng: “Không ai phủ nhận học chữ học đọc là bước cơ bản đối với sự trưởng thành của nhân tài, nhưng biết chữ sớm không phải là mục đích chính (2, Tr 35). Giáo dục sớm ngôn ngữ, theo ông “…từ một góc độ nào đấy đã thúc đẩy sự phát triển toàn diện của trẻ” (2, Tr 35) , giúp khơi dậy một năng lực mang tính người – năng lực ngôn ngữ. Điều đó được thể hiện ở những mặt sau:

3.1. Phát triển khả năng chú ý

Giáo dục sớm ngôn ngữ đã tận dụng sự chú ý vô thức của trẻ, rèn luyện sự chú ý có ý thức, giúp trẻ nhanh chóng phát triển khả năng tập trung chú ý cao. “Những đứa trẻ được hướng dẫn học chữ sớm theo đúng phương pháp rất vui vẻ, hoạt bát, có khả năng chú ý cao.” (Tr 35)

3.2. Rèn luyện khả năng quan sát

Trẻ xem chữ cũng hứng thú như xem một bức tranh, xem một con tem hay một đồ vật vậy. Với trẻ những thứ đó đều rất mới mẻ, lạ lẫm, rất cuốn hút, trẻ chăm chú quan sát nhờ vậy dần dần khả năng quan sát phân tích của trẻ khi học chữ được nâng cao. Thị giác của trẻ từ nhỏ đã có thể nắm bắt hình ảnh chữ viết một cách sắc bén, điều đó có ý nghĩa vô cùng quan trọng.  

3.3. Bồi dưỡng trí nhớ

Theo GS. Phùng Đức Toàn, thời kỳ đầu trẻ học chữ, chúng ta nên tận dụng ghi nhớ vô thức của trẻ, sau đó rèn luyện ghi nhớ có ý thức cho trẻ. Trí nhớ của trẻ sẽ được rèn luyện qua hoạt động tập trung chú ý, dần thói quen trí nhớ được hình thành, hiệu quả ghi nhớ không ngừng tăng lên. Trong thực tế, trẻ một tuổi rưỡi, mỗi ngày có thể nhớ được một hai chữ, sau đó số lượng các từ sẽ tăng dần. Đến 3 tuổi, mỗi ngày chơi học chữ 15 – 20 phút, trẻ có thể nhớ được 30 chữ mới, thậm chí 50 chữ. Điều đó cho thấy, nắm bắt thông tin bằng thị giác sâu sắc hơn, lâu bền hơn bằng thị giác. 

3.4. Phát triển khả năng tư duy và khả năng tưởng tượng

 Tư duy và tưởng tượng của trẻ không thể tách rời ngôn ngữ, bởi ngôn ngữ là phương tiện của tư duy. Vốn từ của ngôn ngữ viết phong phú hơn, cách dùng từ hoàn chỉnh hơn, sâu sắc hơn vốn từ của ngôn ngữ nói  nên tự nhiên thúc đẩy tư duy của trẻ càng tinh tế hơn, chuẩn xác hơn, tưởng tượng bay bổng hơn, rộng lớn hơn. Chính vì vậy giáo dục sớm ngôn ngữ (ngôn ngữ viết) tác dụng rõ rệt đối với việc phát triển tư duy và tưởng tượng của trẻ. 

3.5. Bồi dưỡng khả năng và thói quen tự học, tự tin trong giao tiếp

Tính ưu việt lớn nhất của việc giáo dục sớm ngôn ngữ là giúp bồi dưỡng khả năng, thói quen tự học cho trẻ từ nhỏ. Tính hiếu kỳ, lòng ham học hỏi là “một mái chèo” giúp trẻ phát triển. Bởi hứng thú là người thầy tốt nhất, nên hoạt động học tập chỉ cần thỏa mãn nhu cầu có hứng thú của trẻ là đã thành công được một nửa. GS. Phùng Đức Toàn đã từng nói: Nếu trẻ nhỏ được tiếp xúc với một sự vật nào đó sớm nhất, nhiều nhất và thường xuyên nhất, vui vẻ nhất, chúng sẽ có sự mẫn cảm, yêu quý và tình nguyện tiếp xúc với sự vật đó thường xuyên nhất. Giáo dục sớm quan tâm đến hứng thú của trẻ, không dạy trẻ cứng nhắc theo giáo trình và tiến độ kiểu “thao tác”, dừng lại trước khi trẻ muốn dừng.

Đối với trẻ nhỏ, mức độ dễ, khó trong học tập không nằm ở mức độ ít nhiều, nông sâu của nội dung và đa dạng, phức tạp của nó, mà ở chỗ hoạt động học tập có làm cho chúng vui hay không. Những trẻ được giáo dục sớm ngôn ngữ, biết đọc, biết chữ sớm đều rất biết nói chuyện, thích kể chuyện, thích kể những gì mình nhìn thấy, biết nêu câu hỏi, biết tranh luận. Đồng thời, trẻ được rèn luyện khả năng giải quyết vấn đề có sáng tạo, tự tin trong giao tiếp, ứng xử với mọi người. Theo GS. Phùng Đức Toàn “Phần lớn các em đều dựa vào khả năng và tinh thần tự học khi học chữ, học đọc sớm” (2, Tr 41). Ông cho rằng: “…dạy chữ, dạy đọc sớm cũng là một trong những nội dung cơ bản của giáo dục nhân tài.” (2, Tr 41)

3.6. Vun đắp tính cách tốt đẹp, bồi dưỡng niềm yêu thích đọc sách

Khi học chữ, học đọc sớm, trẻ sớm được tiếp xúc với văn học (đặc biệt là văn học thiếu nhi). Những hình tượng nhân vật lương thiện và xấu xa, dũng cảm và nhát gan, tốt và xấu… đã tác động đến tâm hồn trẻ, góp phần khơi dậy tình cảm đạo đức cao thượng và vun đắp tính cách tốt đẹp. Trẻ yêu thích các nhân vật, trẻ yêu thích cả việc đọc sách, chúng yêu thích sách hơn cả kẹo và quần áo đẹp vì từ nhỏ chúng đã được hưởng niềm vui tinh thần mà sách mang lại. Đồng thời, giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ nhỏ giúp trẻ có được sự mẫn cảm, hứng thú và say mê tìm tòi, học hỏi mọi thứ xung quanh mình để khôn lớn, thành tài. Nhà giáo dục người Nga, V.A. Sukhomlinxki đã từng nói “Bí quyết của giáo dục là nắm bắt được chí tiến thủ đó của trẻ… nếu trẻ em không tự mình vươn lên, tự mình cố gắng, thì bất kỳ nhà giáo dục nào cũng đều không thể bồi dưỡng được phẩm chất tốt cho trẻ.” (2, Tr 103). Ông cũng khẳng định rằng “Hãy đem niềm vui lớn nhất của con người – niềm vui của tri thức tốt cho trẻ em.” (2, Tr 111)

4. Kết luận

Tiềm năng trí lực của trẻ sơ sinh rất kỳ diệu, con đường giáo dục trẻ sơ sinh – 36 tháng tuổi rất rộng mở và vô cùng thú vị. Trong quá trình chăm sóc – giáo dục trẻ, giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ là điều không thể thiếu. Nó có tác dụng thiết thực và ý nghĩa lâu dài đối với trẻ giống như việc chúng nhận biết môi trường, thích ứng với xã hội, phát triển thể lực, vận động... Hơn nữa, giáo dục sớm ngôn ngữ phải tiến hành vào thời kỳ phát triển đẹp nhất của trẻ là thời kỳ não sinh trưởng và phát triển nhanh nhất (từ 0- 3 tuổi), nếu không việc giáo dục ngôn ngữ sau này sẽ tốn nhiều công sức, thậm chí khó đạt được hiệu quả mong muốn. Điều đó cũng được Leighton Le White khẳng định “Nếu một đứa trẻ 3 tuổi được tiếp xúc với các phương diện của học thuật như ngôn ngữ và các kỹ năng giải quyết vấn đề muộn hơn sáu tháng hoặc lâu hơn nữa thì tương lai nó không thể thành công trong học tập” (3, Tr 53).

Tầm quan trọng của giáo dục sớm ngôn ngữ cho trẻ sơ sinh – 36 tháng tuổi xin được khẳng định lại trong câu nói sau của một nhà thơ nổi tiếng: Khi chết, người cha để lại cho con cái mình nhà cửa, ruộng vườn, thanh gươm và cây đàn Páp - đua. Nhưng một thế hệ mất đi thì để lại cho thế hệ sau tiếng nói. Ai có tiếng nói thì người ấy sẽ xây được nhà, cày được ruộng, đúc được kiếm, lên được dây đàn Páp – đua và gẩy được nó. 

Tài liệu tham khảo

1. Glenn Doman, Janet Doman. 2011. Dạy trẻ biết đọc sớm. NXB Lao đông – xã hội.
2. GS. Phùng Đức Toàn. 2009. Phương án 0 tuổi. Phát triển ngôn ngữ từ trong nôi. NXB Lao động – xã hội.
3. GS. Phùng Đức Toàn. 2009. Phương án 0 tuổi. Chiếc nôi ươm hạt giống tài năng. NXB Lao động – xã hội.